Die Invloed van Primitivisme op Ekspressionisme

Die wonder van ekspressionisme was dat kunstenaars baie sterk begin rondkyk het na alle kunsvorms wat ekspressie kon weergee. Die soeke was nie bekend in vorige eeue nie, toe die opleiding streng klassiek was en ‘n student geskilder het wat hy sien, sonder verwringing. (immer die beste basis vir kuns, alhoewel mens later kan eksperimenteer) Ek het die volgende bronne isoleer waar kunstenaars soos Die Fauves, Picasso en die Duitse Ekspressioniste, onder andere, na primitivisme begin kyk het vir inspirasie.

1. AFRIKA KUNS 

Picasso vrou en Wes Afrika masker

                                                                 This 19th-century Fang mask is similar in style to what Picasso 

      encountered in Paris just prior to Les Demoiselles d'Avignon.

Afrika Kuns staan bo-aan die lys. Soos wat die Trocadero gevul wat met Afrika maskers, het kunstenaars soos Picasso die skerp geagiteerde lyne begin waarneem, en die sterk emosie wat agter Afrika kuns skuil begin vertolk. Picasso, Matisse en baie ander kunstenaars het ook self sulke maskers aangeskaf om in hulle ateljees te hang. 

1. 2. DIE PRIMITIEWE (natuurlike) LEEFWYSE 

    Om na eilande en eksotiese plekke te gaan, was deel van die bekoring van primitivisme. Gauguin se lewe was ‘n goeie voorbeeld hiervan want soos hy selfs die leefwyse van die Polinisiese eilande aangeneem het, het hy wonderlike temas vir sy kuns bekom. Later het van die kunstenaars soos Kirchner, Smidt-Rotluff en Pechstein en ander lede van Die Brücke op uitstappies elke somer na die mere van St Moritzburg gegaan en ‘n boheemse leefwyse gelei. Hier het hulle nudisme beoefen en so natuurlik moontlik gelewe en hulle kuns geskep. Dit was in lyn met ‘n kultus van nudisme wat in Duitsland aan die ontwikkel was. Waarin lê die waarde van so ‘n leefstyl? Die lesse wat daaruit geleer was, was dat mens nie soos in die Westerse wêreld ‘n “front” hoef op te hou nie. Hulle leefwyse daar was ‘n vorm van kritiek op kapitalisme en al die voorskrifte van die Europese lewe. En ja, pragtige kuns het daaruit gevloei wat nie sonder die primitiewe leefwyse sou gebeur het nie! In hulle werke gebruik hulle oordrewe kleure, bv geel-oranje liggame om met blou-groen water te kontrasteer en tonele wat aan 'n paradyslike bestaan herinner.

                                                         Karl Schmidt-Rottluff 1884–1976

Title

Two Women

Zwei Frauen

Date1912

MediumOil paint on canvas

DimensionsSupport: 765 x 845 mm
frame: 912 x 950 x 64 mm

Collection

Tate

Pechstein: The Killing of the Banquet Roast

   3. PRIMITIEF-NAIëWE KUNS

Meester van sy eie kraal was  Henri Rousseau. Hy het geen akedemiese opleiding gehad nie, maar net geskilder uit sy eie verbeelding. Dis besonders watter dekoratiewe vorms en lynwerk, uitstekende tonale waarde en diep gevoel van misterie hy geskep het. Rousseau was gerespekteer deur die kunstenaars van sy tyd!  Sy vreemde woorde aan Picasso word goed onthou!

"You and I," said Henri Rousseau, sincerely addressing his host Pablo Picasso, "are the two most important artists of the age - you in the Egyptian style, and I in the modern one."

The Snake Charmer by Henri Rousseau

4. KINDERKUNS

Met die belangstelling in die psigo-analise word daar in die twintigste eeu met nuwe oë na kinderkuns gekyk. Die digter Baudilaire beskryf genialiteit as  die “willekeurige herwinning van kindwees” In kinderkuns het die naiëwe weergawe van die buitelyn of basiese vorm ook dikwels die vermoë om innerlike waarhede te ontbloot. Die kind beplan dit nie en bereik dus onkorrupte ekspressie. Kinders skep direk uit hulle eie ervaring en sonder idealisering. Ekspressionistiese kunstenaars probeer soos kinders die vermoë ontwikkel om met ‘n ongekompliseerde tegniek enorme krag uit te straal. Ingekrabbelde agtergronde, onvoltooid- of oorvoltooidheid, die onmiddelikheid wat verkry word deur te skilder sonder voorbereiding, en die ontbreking van chiaroscuro word vir die kunstenaars van die twintigste eeu waardevolle elemente tot ekspressie. In PIENK UIE 1906 toon Matisse ‘n doelbewuste onbeholpenheid  Om notisie te neem van kinderkuns was so belangrik vir die ontwikkeling van  20ste eeuse Ekspressionisme. Ons lees die spoor van kinderkuns in die speelsheid van Picasso, die soek na vorm by Rouault, die onskuld en skoon kleure van Marc, die agiterende, soms woedende vorms van Nolde, die amper outomatiese leef in die werk in van Pollock, en die onvermengde kleure van baie 20ste eeuse kunstenaars.

   5. IMAGES d’EPINAL

Images d’ Epinal was n tipe volkskuns sinoniem met die Franse : dit was afdrukke,  etse en rowwe houtafdrukke in hulle naiëwe uitvoering was ook met die hand ingekleur. Die temas was meesal patrioties of moralisties van aard byvoorbeeld fabels, geskiedenis van Napoleon, ensovoorts. Dit was tipiese populêre “kitsch” en het in baie huise gehang, ‘n ekwiwalent van Middeleeuse houtsneewerk.  Die blote feit dat kunstenaars daarvan notisie geneem het, was ‘n moderne neiging. Binne etlike jare het koerante, buskaartjies, teaterprogramme en goedkoop linoleum ook  as inspirasie vir kunstenaars begin dien. Die belang hiervan lê daarin dat historiese taferele en Griekse legendes plek gemaak het vir waarneming van die eie tyd.

 Die alledaagse lewe wemel van idees vir ekspressionisme! Daarby gee dit later ook ‘n goeie beeld van die kunstenaar se tyd waarin hy lewe, weer.

Die blote feit dat kunstenaars daarvan notisie geneem het, asook van alle vorms van primitivisme, was ‘n moderne neiging. Dit staan by alle ander invloede as 'n fondasie vir ekspressionisme!

'n Vergelyking

Ekspressie kan ‘n uitdrukking van vreugde, rustigheid en gemak  weergee. Of die kunstenaar kan ‘n donker en somber ekspressie skep. Lyn, vorm, kleur, en diepte is almal elemente wat ‘n rol speel.

Twee groot werke word hier bespreek en is goeie voorbeelde van die verskillende vorms wat ekspressie kan aanneem. Die werke is “Bonheur de Vivre” van Matisse en “Demoiselles D’Avignon” van Picasso. (dit word “dȇmo-sel da-vie-nô uitgespreek)

Bonheur de Vivre - Matisse
1905 - 6  Olie op doek
240.5cm x 176.5cm
Barnes Foundation, Philapelphia, Pennsylvania

Desmoiselles D'Avignon - Picasso 2007
Olie op doek 243.9cm x 233.7cm
Museum of Modern Art, New York

Albei skilderye toon ‘n toneelagtige opset. Matisse se figure is egter klein en verspreid soos op ‘n balletverhoog, wat die vreedsaamheid van die toneel aanhelp. Die diep ruimte laat die toeskouer vry voel. Picasso se figure, daarenteen, vul die formaat en is baie nader aan die toeskouer, waarmee hy ‘n meer intieme kabaret en sterker emosie uitbeeld. Kyk hoe dit amper ‘n klein verhoog met gordyne voorstel. Alhoewel albei kunstenaars na die aanskoue van Cèzanne se Groot Baaiers 1906 besluit het om hierdie werke te skep, bewys hulle dat hulle sterk style het, en volg hulle hulle eie rigting.

Matisse se Bonheur de Vivre gee “die goeie lewe” weer, terwyl die hoekige styfingedrukte vorms van Picasso se Desmoiselles D’ Avignon streng en vol voorbode vertoon (soepel lyne vir geluk, skerp, puntige lyne vir bedreiging) In Matisse se skilderye word die vrolike Bachanale van Poussin, Ingres en Puvis de Chavannes opgeroep. Die toeskouer voel self lus om daardie wereld van vrye liefde en rustigheid binne te tree. Die vroue se rondings en sensualiteit word beklemtoon.

Picasso se skildery trek weer inspirasie uit Afrika- en Iberiese maskers en beelde en El Greco altaarstukke. Matisse skilder ‘n idilliese paradys-wêreld, terwyl Picasso hier kyk na die kontemporêre probleem van prostitusie. Daar word beweer dat die werk ‘n reaksie op Matisse se Bonheur de Vivre was. Die toeskouer word aangegluur en daar is ook geen spasie gelaat nie, dus is mens beslis nie lus om daar in te gaan nie. Die “jongemeisies van Avignon” is nie vroulik nie, en ook nie mooi nie, maar eerder “savage” Die twee regs dra selfs Afrika maskers. Die twee middelstes poseer sonder enige gevoel of emosie in hulle gesigte. Die meisie heel links met donker Afrika gelaat lyk total onbelangstellend.

Dis ook belangrik om na die kleure te kyk en te besluit watter ekspressie hulle oordra. In die jare wat ek studeer het, was daar slegs swart/wit afdrukke van Bonheur de Vivre beskikbaar vanwee beperkings deur die eienaars, die Barnes Foundation. Nou sien ons dit gelukkig in die vrolike kleure met baie kleurkontraste wat geluk simboliseer. Desmoiselles D’Avignon, daarenteen is in grysblou en vleespienk kleure geskilder.wat nie baie diepte aan die komposisie verleen nie. Die baie pienk beklemtoon die oormaat van naaktheid. 

Hierna wy Picasso hom vir baie jare aan die vraagstukke van die prentvlak en formele oorwegings soos in sy Kubistiese fase. Hierdie is baanbrekerswerk  en die begin van vernuwinge in kuns. Picasso is ‘n groot genie van die Twintigste eeu. Sy werke is dikwels die voorloper van nuwe rigtings, beide formalisties en ekspressionisties. Hier is die bordjie vrugte alreeds 'n mini Kubustiese skilderytjie.

‘n Punt wat nie ignoreer kan word nie, is die verskille in nasionaliteit van die twee skilders. Matisse is die Fransman met liefde vir die goeie lewe en sy kuns-wortels in die kleurvolle Fauvisme. Picasso se Katalaanse karaktertrekke lei hom na dieper gevoel en voorbode, wat meer met Rouault se werk verband hou.Matisse gaan hierna voort om gemak voor te stel en aan vrede en geluk ekspressie te gee. Hier is sy bekende “leunstoel gesegde”:

“What I dream of is an art of balance, of purity and serenity devoid of troubling or depressing subject matter - a soothing, calming influence on the mind, rather like a good armchair which provides relaxation from physical fatigue.” Henri Matisse

Kopiereg Marie Theron 2014.

Kenmerke van Ekspressionisme

 Die  laat-19de eeu en die twintigste eeu sien ‘n wegbreek van die naturalisme van die vorige eeue, en die ontstaan van sterk nuwe tradisies. Een van die sterkste rigtings wat die twintigste eeuse kuns inneem is diè van ekspressionisme. Lyn- en vormdistorsie en arbitrêre kleurgebruik word belangrike stylmiddele waarmee die beeld met evokatiewe krag gelaai word. Omdat die saga van menswees bò die formele oorwegings ( van byvoorbeeld die formalistiese tradisie)  gestel word, ontvang die toeskouer ‘n emosionele boodskap.

Die grootste direkte invloed op twintigste eeuse ekspressionime lê egter by post-impressionisme, d.w.s die werk van Van Gogh en Gauguin en Derain en die Nabi's.  Hulle vlakke, kleure en komposisies maak groot opslae en lei tot nuwe tipes van ekspressie.

Stap met my deur die volgende skilderye en kyk na die vernuwinge wat mens te wagte kan wees.

1 Teoretisering oor die proses en vraagstukke van kunsskepping. Vergeet van die “oop venster”, is die kunstenaars se leuse. Kuns hoef nie soos ‘n venster te wees waardeur mens tot in die verte kan sien nie.

Pollock Full Fathom Five - Number 8 (detail) 1949.
 oil , enamel and aluminium verf op doek
 Neuberger Museum, State University of New York

 2 Die maak van kuns is dikwels die tema, of ‘n sub-tema van die werk. Die genot wat die kunstenaar in die skilderproses vind kan selfs die enigste doel wees. Kyk na Pollock (hierbo) en 'n latere Monet werk (hieronder). Monet, wat in sy Impressionistiese jare eers atmosferiese diepte in die waterlelie-damme gewys het, gee aan ons in sy latere jare ‘n vlak met getekstureerde verf, sonder ‘n gevoel van wat bo en onder is. Dieselfde beskrywing kan vir die Pollock geld en baie belangrik: die genot van die skilder in die skilderdaad spreek daaruit.

3 Verf alleen is nie meer die voorvereiste vir skilderye nie. Collage-elemente en ander vlyte word met skilderwerk gemeng. In die onderstaande voorbeeld lees ons baie in Picasso se collage. Die letterwerk, die nagemaakte rottang (dis oliekleed met rottang-patroon) en die omranding van tou wat dit laat lyk of die skepping op ‘n skinkbord aangebied word dra alles by om te bevestig dat die werk geen diepte besit nie. So word die toneel verplat en perspektief verban. Die herbevestiging van die twee-dimensionele vlak verklaar aan die toeskouer dat diepte “vals” is. Jy kyk na ‘n plat vlak wat nie iets anders probeer wees nie.

Picasso - Still Life with Chair Caning 1911-12

4  Kleur verkry nuwe funksies in modernistiese kuns. Kleure kan toetredend wees soos in "Die Groen Streep" van Matisse, waar die drie vlakke van groen, pers en oranje die kop vorentoe druk. Deurdat die gesig so te se voor die toeskouer se oe sweef, word perspektief verder uitgesluit.

Matisse The Green Line 2004

5  Onnatuurlike kleure roep ook emosie op. Distorsie van kleur, bv lemmetjiegroen op die gesig hierbo en ander sterk kleure sterk kleure in "Die Groen Streep"  dui op sterk innerlike karakter.  Vergelyk dit ook met Rouault se "Die Ou Koning" waar sterk lyn en kleur op karakter dui.  In teenstelling daarmee is die blou kleure van Picasso se “Man en Vrou in ‘n Kafee”  self-verduidelikend. Dink ook aan die vleeskleure in Rouault se "Voor die Spieel" uit die vorige stuk.

Picasso - Man and Woman in a Cafe -1903

6  Laastens kom ons by lyn as belangrike kunselement in die modernistiese kuns. Ons gaan lyne leer lees: sagte vloeiende lyne vir vroulikheid en rustigheid, en skerp gepunte onrustige lyne vir gevaar. Vir die volgende hoofstuk gaan twee belangrike werke van die vroeg-twintigste eeu vergelyk word na aanleiding van hulle ekspressie.

Kopiereg voorbehou 2014 Marie Theron.
U kan meer oor Matisse lees op Afrikaanse Wiki